Mijn idfa: over rusteloze zielen, stoffige wegen en trouwen in Iran
Enthousiast begon ik alle beschrijvingen in de festivalkrant te lezen, druk strepend (niet, wel, zeker! met een uitroepteken) in de kantlijn. Al snel besefte ik dat dat alleen frustratie zou geven: ik kon toch niet overal naartoe. Andersom redenerend prikte ik een aantal dagen en keek in het dagprogramma wat er die dag draaide. Zo zag ik een aantal bijzondere films.
Mijn idfa begon op woe 16 november met de persoonlijke documentaire My long distance friend, van de Nederlandse Carina Molier. Met een filosofische vraag over mensen die blijven en mensen die vertrekken, bekeek ze het leven van twee mensen: haar vader en haar vriendin OG. Van haar vader had ze voornamelijk oude dia’s. Hij reisde de wereld over en voelde zich prettig in hotelkamers, in vliegtuigen. Haar moeder bleef intussen achter met haar en haar twee zusjes. OG kende ze uit het uitgaansleven, en ze onderhield contact met haar via skype. De jonge vrouw belde haar soms uit Stockholm, soms uit Tokyo. Waarom willen mensen zo ver weg van huis? Vanwaar die rusteloosheid? Met een citaat van filosoof Peter Sloterdijk over aarde onder de voeten, en veel beelden van vliegtuigen opent de film. Maar echt antwoord krijgen we niet op die vragen, en beide verhalen hebben weinig met elkaar gemeen. Ook kom je als kijker niet dichterbij de personages, noch bij de maker. Het verhaal van OG heeft zeker interessante aspecten. Als klein meisje vertrekt ze al naar Europa, waar ze zich thuis voelt. Ze zwerft, krijgt een kind, dat ze naar haar moeder in Zimbabwe brengt en leeft op de portemonnee van twee of meer Europese mannen. Uiteindelijk haalt ze haar dochter naar Duitsland, maar dat brengt niet de rust die ze hoopte te vinden. Haar vader sterft verward, en gescheiden van haar moeder. ‘Er zijn twee soorten mensen’, concludeert ze in voice over. ‘Zij die blijven en zij die vertrekken.’ Je hoort haar huilen als ze de dia’s van haar vader projecteert. ‘Ik mis opa zo.’ Zegt ze tegen haar dochter. Mooi materiaal maar het komt mijns inziens niet helemaal uit de verf.
Empire of dust gaat over de weg tussen Kolwezi en Lubumbashi die een Chinees bouwbedrijf aanlegt in de Democratische Republiek Congo. Eddy, Congolees die vloeiend Chinees spreekt, tolkt voor Lao Yan, logistiek manager. De camera volgt het duo op zoek naar bouwmateriaal dat lastig leverbaar lijkt. Via de commentaren op het lokale radiostation volg je de werkzaamheden. Langzaam verslechteren de werkverhoudingen en de weg komt er niet.
Daughters of Malakeh is een prachtig subtiel portret van Maryam, de oudste zus van de Iraans-Nederlandse Sharog Heshmat Manesh. Hij maakte de film samen met zijn vrouw Jet Homoet. Maryam is 45. Ze heeft een baan en een zelfstandig leven, als er een man op haar pad komt. Ze vertrouwt hem, en wil op zijn huwelijksaanzoek ingaan. Maar niet zomaar. Ze wil huwelijkse voorwaarden vastleggen om haar zelfstandigheid niet te verliezen. Mannen in Iran kunnen bij wet hun vrouw namelijk verbieden om te werken, ze kunnen het huwelijk ontbinden, waar een vrouw dat niet kan. Een andere oplossing is de man een bruidschat laten betalen; goud dat de vrouw kan aanspreken als ze alleen achterblijft.
Door de intimiteit tussen broer en zus, ben je als kijker onderdeel van de onderhandelingen, van het familieberaad. De bewoners van het familiehuis komen zelfs slapend in beeld. Vader en moeder wonen er, zusje studeert en is op zoek naar een baan. Ze spreekt vloeiend Engels maar, zo zegt ze tegen een vriendin, ‘wij moderne vrouwen krijgen geen man.’ Het leven van de vrouwen speelt zich veelal binnenshuis af. Dat het buitenshuis lastig was om te filmen, draagt daaraan bij. Iedere avond als Maryam terugkomt van haar werk zit je als kijker samen met de familie te wachten op nieuws. Heeft ze nog met hem gepraat? En wat zei hij?
De woonkamer met portretten aan de muur en lange diepe banken komt vaak in beeld. Ook de eettafel waaraan de familie een uitgebreide maaltijd serveert als de aanstaande schoonzoon met zijn moeder komt eten, is décor van het drama. Uit de ‘huisvergaderingen’ en de telefoontjes die Heshmat Manesh met de verloofde van zijn zus voert, blijkt het niet makkelijk om tot een overeenkomst te komen. Het huwelijk gaat niet door en Maryam wil er niet meer over praten.
Drie maanden later vliegen Heshmat Manesh en Homoet opnieuw naar Iran: Maryam heeft toch besloten haar eisen te laten vallen. Ze vertrouwt haar aanstaande en trouwt met hem. Zonder huwelijksevoorwaarden en met een kleine bruidschat. Ze waagt het erop. Waarom? Dat blijkt heel subtiel. Ze wil weg uit dit huis, zo vertrouwt de camera toe, als ze een strik naait voor haar trouwjurk. Ze wil eindelijk eens een beetje ruimte voor zichzelf. Hier let iedereen op haar. En ook indirect blijken haar opties. Ze zitten aan tafel als Maryam symbolisch de zorg voor hun ouders overdraagt aan haar zus. De medicatie, het eten. ‘Maar we kunnen best voor onszelf zorgen, hoor’, protesteert moeder nog. Maryam legt fijntjes uit dat haar moeder niet eens alleen naar de bank kan om geld te halen.
Maryam heeft haar opties afgewogen, zo lijkt het: trouwen met een hopelijk redelijke man in een ongelijk huwelijk of achterblijven met de zorg voor je bejaarde ouders. Na haar bescheiden bruiloftsfeest is dat ook het beeld dat mij bijblijft: hoe haar zus afscheid neemt en met de oudjes vertrekt naar het familiehuis.
>> Wordt vervolgd
